Darmowe badania w szkołach i alarmujące liczby: krótkowzroczność coraz częstsza u najmłodszych

Jeszcze niedawno okulary u pierwszoklasisty wielu rodziców traktowało jako wyjątek. Dziś specjaliści mówią wprost: skala problemu rośnie tak szybko, że zaczyna przypominać epidemię. Już 40 proc. dzieci w wieku wczesnoszkolnym ma zmagać się z krótkowzrocznością, a prognozy wskazują, że niebawem będzie to 60 proc.. W Nowej Soli ruszyły darmowe badania przesiewowe, które mają pomóc wyłapać problemy ze wzrokiem, zanim odbiją się na nauce i codziennym funkcjonowaniu.

26 czerwca 2026 r. w jednej z nowosolskich placówek spotkaliśmy Lidię Księżak - optyk, która prowadzi salony w Nowej Soli i Zielonej Górze, a teraz część tygodnia poświęca na bezpłatne sprawdzanie wzroku uczniów. To ona podkreśla, że profilaktyka nadal jest najsłabszym punktem, choć często chodzi o proste nawyki: ruch na świeżym powietrzu oraz ograniczanie czasu spędzanego przed ekranami.

„Już 40 proc., a prognozuje się, że niebawem 60 proc. dzieci w wieku wczesnoszkolnym będzie zmagać się z krótkowzrocznością. Tak jak w innych sprawach związanych ze zdrowiem i tu kuleje profilaktyka, a do tego brak codziennej higieny wzroku, która polega na zwykłej aktywności na zewnątrz oraz unikaniu ekranów”

Lidia Księżak, optyk

„Warto wiedzieć” startuje od SP 3. Co wykryto u uczniów?

Pilotażowy program pod nazwą „Warto wiedzieć” rozpoczął się od przebadania uczniów Szkoły Podstawowej numer 3. Według Lidii Księżak dwa dni pracy w SP 3 szybko pokazały, jak duże jest zapotrzebowanie na takie działania: na badania zapisała się większość rodziców. Dla opiekunów to ważne również dlatego, że wynik otrzymują w formie pisemnej, a w razie nieprawidłowości dostają jasne wskazówki, co zrobić dalej.

Najbardziej niepokojące są konkretne liczby z przesiewu: u wielu dzieci wykryto widzenie na poziomie 60 do 80 proc. normy. W praktyce może to oznaczać, że uczeń nie widzi dobrze z tablicy, wolniej czyta, szybciej się męczy, a jego trudności bywają mylnie brane za brak koncentracji.

„Widzę z jak dużymi problemami zmagają się dzieci, jak późno diagnozowane są u nich poważne wady wzroku. Można reagować znacznie szybciej. Nie chodzi tylko o słabszą ostrość widzenia, ale też akomodację, konwergencję czy gorsze widzenie przestrzenne objawiające się mniejszą umiejętnością skupienia na obiekcie poruszającym się, np. piłce”

Lidia Księżak, optyk

Specjalistka zwraca uwagę, że prawidłowy rozwój wzroku jest warunkiem sprawnego czytania i pisania, ale też bezpiecznego poruszania się i udziału w zajęciach sportowych. W badaniach wychwytywane są nie tylko klasyczne wady ostrości, ale też zaburzenia wpływające na współpracę obu oczu oraz widzenie przestrzenne.

Dlaczego dzieci często nie mówią, że gorzej widzą?

Jednym z problemów, na które zwraca uwagę Lidia Księżak, jest późne rozpoznawanie wady. Dziecko może przez długi czas nie sygnalizować trudności, bo nie ma porównania - nie wie, że obraz powinien być ostrzejszy. Gdy do tego dołączą gorsze wyniki w nauce lub spadek pewności siebie, bywa już trudniej nadrobić zaległości.

„Samo dziecko najczęściej długo nie powie, że gorzej widzi, bo po prostu nie wie, jak powinno być, nie ma punktu odniesienia. Rozmazany obraz ma za normę. A to tworzy frustrację, poczucie wykluczenia, pojawiają się gorsze oceny itd. Trudno, żeby było inaczej, jeśli widzi np. na poziomie 60 proc.”

Lidia Księżak, optyk

Pomysł na przesiewowe badania w szkołach pojawił się - jak mówi - z bardzo osobistego doświadczenia, kiedy zauważyła pierwsze problemy ze wzrokiem u własnego syna. W jej przypadku szybka reakcja była możliwa, bo oboje z mężem pracują w tej samej branży. Wielu rodziców takiej czujności i wiedzy nie ma, a później nie zawsze wiedzą, czy szukać pomocy u okulisty, optometrysty czy w kierunku rehabilitacji ortoptycznej.

Co dokładnie obejmuje przesiew i co dostają rodzice?

Badania prowadzone w ramach programu nie są inwazyjne. Wykonywane są przez wykwalifikowaną kadrę, z użyciem aparatury optycznej i testów okulistycznych. Zakres przesiewu jest szeroki, bo ma wykryć nie tylko „czy dziecko widzi”, ale też jak działa układ wzroku podczas codziennych zadań.

• badanie ostrości wzroku do dali i do bliży,
• badanie ruchomości mięśni gałek ocznych,
• badanie konwergencji,
• badanie widzenia stereoskopowego (przestrzennego),
• badanie zeza ukrytego i jawnego (cover test do dali i do bliży).

Po badaniu opiekun prawny otrzymuje pisemną informację o wyniku. Jeśli zostaną wykryte nieprawidłowości, przekazywane są wytyczne dotyczące dalszej diagnostyki okulistycznej albo potrzeby diagnostyki i rehabilitacji ortoptycznej. W przypadku uczniów, którzy już noszą okulary, podkreślana jest konieczność regularnego dopasowywania korekcji do zmieniającej się wady wzroku.

Profilaktyka: mniej ekranów, więcej podwórka

Specjaliści zastrzegają, że część wad wzroku może wynikać z uwarunkowań wrodzonych. Jednak w przypadku krótkowzroczności trend wzrostowy napędza współczesny styl życia. Dlatego - obok diagnostyki - kluczowe są codzienne nawyki: ograniczanie czasu przed ekranami oraz ruch na zewnątrz. Aktywność poza pomieszczeniami (np. jazda na rowerze, bieganie czy gry z piłką) zmusza narząd wzroku do pracy w różnych warunkach i na różnych dystansach.

„Edukacja to nie tylko wiedza o okularach, to przede wszystkim budowanie nawyku dbania o oczy, który zostanie z dzieckiem na całe życie. Układ wzroku u dzieci rozwija się intensywnie do około 8. roku życia. Wszelkie zaniedbania w tym okresie mogą prowadzić do nieodwracalnych zmian, których nie da się w pełni skorygować w dorosłości”

Lidia Księżak, optyk

W Nowej Soli przesiew w SP 3 ma być początkiem działań, które mają pomóc rodzicom szybciej wychwycić niepokojące sygnały i nie odkładać wizyty u specjalistów. Dane o 40 proc. i prognozowane 60 proc. dzieci z krótkowzrocznością w wieku 6-8 lat pokazują, że problem przestał być rzadkością - i coraz częściej dotyczy także tych rodzin, które dotąd nie miały żadnych kłopotów ze wzrokiem.